Jemioła to wiecznie zielony krzew należący do rodziny gązewnikowatych Loranthaceae. Jest rośliną dwupienną - jej niepozorne zielonkawożółte kwiaty męskie i żeńskie występują na oddzielnych osobnikach. Rozwijają się w kątach liści, pojawiając się wczesną wiosną, a niekiedy już pod koniec zimy, co umożliwia wykorzystanie wczesnej aktywności zapylaczy, głównie pszczół i trzmieli. Na osobnikach żeńskich, po zapyleniu, późną wiosną ukazują się kuliste jagody, które dojrzewają dopiero zimą. Wewnątrz jagód ukryte są nasiona otoczone gęstą i lepką substancją zwaną wiscyną - od niej wywodzi się łacińska nazwa rodzajowa jemioły viscum, czyli „lep.” Owocami jemioły żywi się wiele ptaków, lecz, ze względu na budowę układu pokarmowego, do efektywnego rozsiewania rośliny przyczyniają się jedynie jemiołuszki i paszkoty. Zawierające niestrawione nasiona jemioły odchody tych ptaków padają na gałęzie drzewa, a dzięki lepkiej wiscynie zatrzymują się na gałęziach. Przyklejone do pędów drzew nasiona zimują, aby w maju zacząć kiełkować. Dzięki takiej formie rozsiewania jemioła opanowuje nie tylko gatunki drzew na których ptaki żerują, ale również te, na których siadają i odpoczywają.
W Polsce naturalnie występują trzy gatunki jemioły, obecne uznawane za podgatunki tj.:
Jemioła pospolita typowa czyli Viscum album L. (obecnie Viscum album L. subsp. album), najpowszechniejsza, występuje na drzewach i krzewach liściastych. Jej szerokolancetowate, zaokrąglone na szczycie, nagie liście rosną naprzeciwlegle, zimą przyjmując barwę oliwkowozieloną. Białe jagodokształtne owoce zawierają sercowate nasiona i są połączone z wewnętrzną, śluzowatą warstwą owocni nitkowatą substancją.
Jemioła rozpierzchła Viscum laxum Boiss. & Reut. (obecnie Viscum album subsp. austriacum (Wiesb.) Vollm.) pasożytuje na drzewach iglastych, głównie na sośnie, rzadko na modrzewiu lub świerku. Wąskolancetowate, liście mają zabarwienie żółtozielone. Żółte owoce o jajowatym kształcie zawierają nasiona z białą siateczką, widoczną zaraz po wyciśnięciu z miąższu.
Jemioła jodłowa Viscum album subsp. abietis (Wiesb.) Abrom. (dawniej Viscum abietis (Wiesb.) Fritsch) pasożytuje wyłącznie na jodle. Wyróżnia się dużymi, odwrotnie jajowatymi ciemnozielonymi liśćmi. Przy wyciskaniu dojrzałej, białej, jajowatej jagody zewnętrzna i wewnętrzna warstwy owocni całkowicie oddzielają się od siebie, a siateczka na nasieniu widoczna jest dopiero po zasuszeniu.
Wszystkie trzy występujące w Polsce gatunki jemioły charakteryzuje kulisty pokrój, który powstaje wskutek regularnego, dwudzielnego rozgałęziania się pędów. Jeden rok to jedno nowe rozgałęzienie, co umożliwia ustalenie wieku rośliny.
Jemiołę spotkać można w prawie całej Europie, jednak stale poszerza dotychczasowe granice swojego występowania, co wiąże się m.in. z łagodnymi zimami i ogólnie postępującym ociepleniem klimatu, sprzyjającymi jej ekspansji. Ze względu na swoją specyficzną biologię od dawna przyciąga uwagę botaników, gdyż łączy cechy roślin autotroficznych i pasożytniczych. Jest półpasożytem. Choć przeprowadza fotosyntezę, nie jest w pełni autotroficzna. Wodę oraz sole mineralne pozyskuje z drzew, pełniących rolę żywicieli.
Jemioła od stuleci jest wykorzystywana w medycynie ludowej jako tradycyjny środek leczniczy. Napary i wyciągi z jemioły pomagają utrzymać optymalne ciśnienie krwi oraz wspomagają prawidłowe krążenie. Ekstrakty z jemioły, w tym wiskumina, są badane pod kątem aktywacji układu immunologicznego w adiuwantowej terapii przeciwnowotworowej, również w medycynie weterynaryjnej. Spożycie produktów leczniczych z jemioły w dużych ilościach może być niebezpieczne, dlatego stosowanie preparatów z jemioły powinno być konsultowane ze specjalistą.
Potencjalne zastosowanie w technice i medycynie ma gęsta wiscyna. Właściwość przyklejania się praktycznie do wszystkiego i jednocześnie łatwość odklejania się w warunkach wilgotnych stanowi, że jest potencjalnie doskonałym materiałem na przykład do zamykania ran.
Jemioła pospolita od wieków uważana była za roślinę magiczną — symbol życia, płodności, miłości i ochrony. Występuje w licznych wierzeniach ludowych, a jednocześnie posiada udokumentowane właściwości lecznicze, choć wszystkie jej części są trujące i wymagają ostrożnego stosowania.
Jako półpasożyt nie wyrasta z ziemi i nie posiada typowych korzeni, lecz rozwija się wysoko w koronach drzew, co sprawia, że od dawna postrzegano ją jako roślinę „zawieszoną” pomiędzy niebem a ziemią i obdarzoną mocą łączenia sfer. Jej wieczna zieloność oraz zdolność do owocowania zimą, gdy większość roślin obumiera, czyniły z niej naturalny symbol życia, nieśmiertelności i odradzania.
W tradycji celtyckiej jemioła zajmowała miejsce szczególne. Największą czcią otaczano tę rosnącą na dębie - rzadką i uważaną za „dar nieba”. Zrywano ją wyłącznie w czasie uroczystych ceremonii, ścinając złotym sierpem. Roślina taka miała pełnić funkcję potężnego talizmanu ochronnego, strzegącego przed czarami, chorobą i nieszczęściem.
W polskiej tradycji ludowej kontynuowano przekonania o jej wyjątkowych właściwościach. Jemiołę — znaną także jako strzęśla lub homela — wieszano pod powałą domu (przy suficie, w centralnej części izby) lub nad wejściem, wierząc, że chroni dom przed złymi mocami, urokami, koszmarami sennymi, a nawet piorunami i pożarem..
Pytanie o to, skąd pochodzi zwyczaj całowania pod jemiołą, prowadzi do różnych wątków związanych z mitologią i folklorem. Według jednej z nordyckich legend syn bogini Frigg zginął od gałązki jemioły. Gdy bogini opłakiwała syna, jej łzy miały spaść na roślinę i przemienić się w białe jagody i odtąd roślina ta stała się znakiem miłości i pokoju, a nie nienawiści.
Druidzi i Celtowie traktowali jemiołę jako roślinę płodności - zarówno ze względu na jej cykl życiowy, wygląd owoców, jak i samą wiscynę. Uważa się, że właśnie symbolika płodności i „boskiego nasienia” dała początek brytyjskiemu zwyczajowi całowania pod jemiołą, który z czasem rozpowszechnił się w całej Europie.
W XVIII i XIX wieku w Anglii ukształtował się zwyczaj świątecznego całowania się pod zawieszoną świeżą gałązką jemioły. W niektórych jego wariantach za każdy pocałunek zrywano jedną jagodę – gdy zerwano ostatni owoc, kończyło się symboliczne „przyzwolenie” na kolejne pocałunki. Ten obyczaj stał się specyficznym połączeniem dawnych wyobrażeń o mocy i płodności jemioły z nowożytnymi formami flirtu i świątecznej zabawy, nadając roślinie rolę nie tylko ochronną, ale i miłosną. Nawet współcześnie, być może na wzór celtyckich obrzędów, istnieją stowarzyszenia czczące tę roślinę – w Wielkiej Brytanii. Stowarzyszenie Tenbury Mistletoe Association działające w Tenbury Wells, miasteczku znanym jako brytyjska stolica jemioły organizuje coroczny festiwal jemioły promując unikalne dziedzictwo regionu związane z tą rośliną (https://www.tenburymistletoe.org/).
Natalia Jelonek*, Karolina Piechaczek*,
Barbara Bacler-Żbikowska**
*Studenckie Koło Naukowe CEDRO
przy Katedrze i Zakładzie Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa,
Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu,
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach,
ul. Ostrogórska 31, 41-200 Sosnowiec,
**Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa,
Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej w Sosnowcu,
Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach,
ul. Ostrogórska 31, 41-200 Sosnowiec
Fot. Barbara Drwal
1. Jemiołuszka Bombycilla garrulus na jemiole Viscum album
2. Stado jemiołuszek żerujących i “rozsiewających” jemiołę
3. Jemiołuszka z owocem jemioły pospolitej
4. Nasiona jemioły otoczone wiscyną w odchodach jemiołuszki
Dane wysyłającego:
Patrycja Matusińska
