Rozmowa dr hab. nauk o zdrowiu Katarzyna Brukało, prof. ŚUM, Koordynator ds. Współpracy z Unią Europejską w zakresie programów zdrowia publicznego w ŚUM.
Zdrowe odżywianie to jeden z fundamentów zdrowego stylu życia. To, co trafia na nasze talerze, wpływa na samopoczucie, kondycję organizmu oraz ryzyko rozwoju wielu chorób przewlekłych. Na nasze wybory żywieniowe wpływają jednak nie tylko indywidualne decyzje, lecz także otaczające nas środowisko – między innymi dostępność produktów, ich cena, reklama czy oferta żywności w miejscach, w których uczymy się i pracujemy.
Takie podejście stanowi podstawę nowej kampanii profilaktycznej realizowanej w ramach projektu JA PreventNCD. Jej celem jest pokazanie, że profilaktyka to nie tylko indywidualne decyzje, lecz także warunki, w jakich są one podejmowane. Kampania dostarcza praktycznych wskazówek wspierających zdrowy styl życia, a jednocześnie zwraca uwagę na znaczenie działań systemowych, które pomagają tworzyć środowiska sprzyjające zdrowiu i ułatwiają dokonywanie zdrowszych wyborów.
Dr hab. nauk o zdrowiu Katarzyna Brukało, prof. ŚUM, Koordynator ds. Współpracy z Unią Europejską w zakresie programów zdrowia publicznego w Śląskim Uniwersytecie Medycznym oraz Koordynator Tematu Żywienia w projekcie JA PreventNCD, udzieliła wywiadu dla projektu JA PreventNCD. Oryginalna wersja wywiadu dostępna jest pod linkiem.
Co powiedziała nasza ekspertka ?
Obecnie dostępna jest ogromna ilość informacji na temat żywienia, które czasami mogą wydawać się niespójne lub wręcz sprzeczne. Jakie najważniejsze przesłanie dotyczące zdrowego żywienia i profilaktyki chciałaby Pani przekazać?
- Jednym z najważniejszych przekazów jest to, że zdrowe odżywianie nie musi być idealne ani skomplikowane. Dostępnych jest tak wiele informacji, że ich odbiorcy mogą w zrozumiały sposób czuć się przytłoczeni, jednak profilaktyka nie wymaga stosowania ekstremalnej diety ani tego, by każdy posiłek był idealnie skomponowany.
Najważniejsze jest to, jak wygląda nasz sposób odżywiania w dłuższej perspektywie. Spożywanie większej ilości warzyw i owoców, produktów pełnoziarnistych, fasoli, soczewicy i orzechów, częstsze wybieranie wody zamiast napojów słodzonych oraz ograniczanie produktów zawierających dużo soli, cukru i niezdrowych tłuszczów może wspierać zdrowie w długiej perspektywie.
Warto również pamiętać, że żywienie to znacznie więcej niż masa ciała. Zdrowa dieta może wspierać zdrowie układu krążenia, zmniejszać ryzyko niektórych nowotworów i cukrzycy typu 2, a także wpływa na poziom energii, koncentrację, prawidłowy rozwój oraz ogólne samopoczucie.
Kluczowe jest skupienie się na realistycznych zmianach, które można dopasować do swojego stylu życia i utrzymać w dłuższej perspektywie. Nawet jedna niewielka, możliwa do wprowadzenia zmiana może być dobrym początkiem drogi do lepszego zdrowia.
Zdrowe odżywianie jest często przedstawiane jako kwestia indywidualnej odpowiedzialności. Czy jednak rzeczywiście łatwo jest ludziom rozpoznać, co jest zdrowe, a co nie, i dlaczego warto zwracać uwagę na otaczające nas środowisko żywnościowe?
- Ludzie podejmują decyzje dotyczące tego, co jedzą, jednak na ich wybory wpływają również warunki, w jakich żyją. Cena, dostępność produktów, czas, dochody, marketing, rodzinne nawyki oraz oferta żywności w szkołach, miejscach pracy, sklepach i innych miejscach mają wpływ na to, jakie rozwiązania są realne do stosowania w codziennym życiu.
Nawet rozpoznanie zdrowszej opcji nie zawsze jest proste. Opakowania produktów spożywczych mogą zawierać wiele informacji, a konsumenci często porównują kilka produktów w krótkim czasie. Dlatego czytelne i zrozumiałe oznakowanie wartości odżywczej umieszczone z przodu opakowania może być przydatnym narzędziem, pomagającym lepiej interpretować informacje żywieniowe i łatwiej porównywać produkty.
Projekt JA PreventNCD i WHO poruszyły ten temat podczas ogólnodostępnego webinaru poświęconego oznakowaniu produktów spożywczych oraz tworzeniu zdrowszego środowiska żywnościowego. To dobry przykład tego, jak działania na poziomie polityki publicznej mogą pomóc ludziom podejmować bardziej świadome decyzje.
Samo oznakowanie produktów nie wystarczy jednak, aby stworzyć zdrowe środowisko żywnościowe. Jeśli zdrowsza żywność jest zbyt droga, trudno dostępna lub mniej wygodna w codziennym użytkowaniu, możliwości wyboru mogą nadal być bardzo ograniczone. Również marketing, szczególnie skierowany do dzieci i młodzieży, może kształtować preferencje oraz wpływać na to, co zaczynamy postrzegać jako normę.
Dlatego skuteczna profilaktyka wymaga obu elementów: wiarygodnych informacji, które są zrozumiałe dla ludzi, oraz otoczenia, które rzeczywiście umożliwia dokonywanie zdrowszych wyborów.
Zamiast pytać wyłącznie: „Dlaczego ludzie nie wybierają zdrowszej żywności?”, powinniśmy również zastanowić się: „Czy sprawiamy, że zdrowsze wybory są łatwe do rozpoznania, łatwo dostępne i realne do podjęcia w codziennym życiu?”
Na wybory żywieniowe wpływają również interesy komercyjne. W jaki sposób komercyjne uwarunkowania kształtują nasze środowisko żywnościowe i co oznacza to dla skutecznej polityki profilaktycznej?
- Wpływy komercyjne stanowią ważny element środowiska, w którym ludzie podejmują decyzje dotyczące żywności. Wykraczają one daleko poza tradycyjną reklamę. Skład produktów, ich cena, opakowanie, sposób eksponowania w sklepach, wielkość porcji, sponsoring czy promocja prowadzona w mediach cyfrowych mogą wpływać na to, co ludzie widzą, kupują i zaczynają postrzegać jako coś normalnego.
Jest to szczególnie istotne w przypadku dzieci i młodzieży, które są coraz częściej narażone na działania marketingowe za pośrednictwem mediów społecznościowych i innych platform cyfrowych.
Należy również brać pod uwagę możliwość wywierania przez podmioty komercyjne wpływu na proces kształtowania polityki zdrowia publicznego oraz to, w jaki sposób można właściwie identyfikować i zarządzać potencjalnym nadmiernym wpływem oraz konfliktami interesów.
W czerwcu współorganizowałam w Warszawie szkolenie pilotażowe Training of Trainers, przygotowane w ramach projektu JA PreventNCD we współpracy ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO). Uczestnicy reprezentujący administrację publiczną, środowisko akademickie i sektor zdrowia publicznego omawiali komercyjne uwarunkowania zdrowia, strategie wykorzystywane do wywierania wpływu na proces kształtowania polityki, konflikty interesów oraz znaczenie przejrzystego zarządzania opartego na dowodach.
Jest to istotne, ponieważ skuteczna profilaktyka nie polega wyłącznie na wskazaniu odpowiedniego rozwiązania politycznego. Musimy również zadbać o przejrzystość procesu podejmowania decyzji, właściwe zarządzanie konfliktami interesów oraz o to, aby dowody naukowe dotyczące zdrowia publicznego i interes publiczny pozostawały w centrum procesu kształtowania polityki.
W jaki sposób projekt JA PreventNCD działa na rzecz poprawy środowiska żywnościowego i profilaktyki związanej z żywieniem w całej Europie?
- Jedną z mocnych stron projektu JA PreventNCD jest to, że kwestie żywienia nie są poruszane w ramach jednego, odizolowanego działania. Różne części Wspólnego Działania analizują to samo wyzwanie związane z profilaktyką z różnych perspektyw, a część mojej roli jako Koordynatora Tematu Żywienia polega na łączeniu tych działań i identyfikowaniu obszarów, w których poszczególne podejścia mogą wzajemnie się wzmacniać. To właśnie możliwość budowania takich powiązań stanowi jedną z największych wartości tej funkcji. Kwestii żywienia nie można rozpatrywać w oderwaniu od innych czynników, ponieważ zdrowsza dieta zależy od wielu wzajemnie powiązanych elementów, takich jak regulacje prawne, zamówienia publiczne, lokalne środowiska żywieniowe, nierówności społeczne, wpływy komercyjne czy funkcjonowanie systemu ochrony zdrowia.
Nasze działania dotyczące regulacji i opodatkowania koncentrują się na rozwiązaniach politycznych, które mogą kształtować zdrowsze środowisko żywnościowe. Obejmują one między innymi reformulację produktów spożywczych, wielkość porcji, zamówienia publiczne związane z żywnością, znakowanie produktów, rozwiązania fiskalne oraz działania ograniczające szkodliwy marketing.
Nasze działania na rzecz zdrowego środowiska życia przenoszą profilaktykę do społeczności i codziennych miejsc, w których ludzie żyją, uczą się i pracują. Obejmują one m.in. analizę sposobów zwiększania dostępu do zdrowych produktów oraz tworzenia środowisk, które ułatwiają dokonywanie zdrowszych wyborów.
Pozostałe obszary działań wnoszą równie istotną perspektywę. Działania dotyczące nierówności społecznych koncentrują się na równości w zdrowiu oraz kompetencjach zdrowotnych, w tym na tym, czy ludzie mają dostęp do informacji zdrowotnych, potrafią je zrozumieć i wykorzystać w praktyce. Działania w zakresie monitorowania pomagają nam lepiej rozumieć czynniki ryzyka środowiska żywieniowe oraz ocenić, czy wdrażane polityki i działania przynoszą oczekiwane rezultaty. Obszar „Zdrowie we wszystkich politykach” (Health in All Policies) pozwala analizować, w jaki sposób decyzje podejmowane w różnych sektorach mogą wspierać lepsze odżywianie i zdrowie. Natomiast działania ukierunkowane na identyfikowanie osób znajdujących się w grupie ryzyka uzupełniają działania skierowane do całej populacji o bardziej spersonalizowane formy profilaktyki.
Największą wartość przynosi połączenie wszystkich tych perspektyw. Profilaktyka żywieniowa nie dotyczy wyłącznie tego, co ludzie jedzą. Obejmuje również informacje, które do nich docierają, dostępność i przystępność cenową produktów, wpływ środowiska społecznego i komercyjnego, sprawiedliwy dostęp do działań profilaktycznych, oraz to, czy potrafimy ocenić skuteczność podejmowanych działań.
Żadne pojedyncze rozwiązanie nie jest w stanie odpowiedzieć na wszystkie te wyzwania. Projekt JA PreventNCD daje krajom możliwość spojrzenia na te zagadnienia w sposób kompleksowy i tworzenia działań profilaktycznych, które są bardziej skuteczne, sprawiedliwe i trwałe. Przekrojowa struktura projektu ma właśnie służyć łączeniu obszarów, które w innym przypadku mogłyby funkcjonować niezależnie od siebie.
Żywienie ma znaczenie na każdym etapie życia. Jak zmieniają się nasze potrzeby i środowisko żywnościowe – od wczesnego dzieciństwa po dorosłość – i dlaczego w profilaktyce ważne jest uwzględnianie całej perspektywy życia?
- Żywienie wpływa na zdrowie przez całe życie, jednak środowisko, które kształtuje nasze wybory żywieniowe, zmienia się wraz z przechodzeniem przez kolejne etapy – od okresu niemowlęcego, przez dzieciństwo i dorastanie, aż po dorosłość.
Podstawy zdrowia kształtują się już bardzo wcześnie. Żywienie w pierwszych latach życia wspiera wzrost i rozwój oraz może wpływać na zdrowie w późniejszych latach. Jednym z ważnych elementów jest karmienie piersią, dlatego projekt JA PreventNCD wzmacnia wsparcie w tym zakresie poprzez inicjatywy takie jak Baby-Friendly Community Health Services oraz BreastFEEDucation. Istotne jest przy tym, że działania te traktują wsparcie karmienia piersią jako wspólną odpowiedzialność systemu ochrony zdrowia, miejsc pracy, społeczności lokalnych i polityk publicznych, a nie wyłącznie jako przekazywanie indywidualnym matkom informacji o tym, co powinny robić.
Wraz z dorastaniem dzieci szkoły i placówki opieki nad dziećmi stają się szczególnie istotnymi środowiskami żywnościowymi. Dostępna w nich żywność, dostęp do wody pitnej, standardy żywieniowe oraz kontakt z przekazami marketingowymi mogą kształtować preferencje żywieniowe i nawyki na przyszłość. Okres dojrzewania przynosi natomiast większą samodzielność, ale jednocześnie zwiększoną ekspozycję na wpływ rówieśników, mediów cyfrowych oraz działań komercyjnych.
Te kwestie nie znikają w dorosłości. Miejsca pracy, sklepy, restauracje, dochody gospodarstwa domowego, obowiązki związane z opieką nad innymi oraz ilość czasu, jaką ludzie mają do dyspozycji, nadal wpływają na to, co i w jaki sposób jemy.
W późniejszych etapach życia żywienie nabiera jeszcze większego znaczenia dla utrzymania masy mięśniowej, sprawności fizycznej i samodzielności. Coraz istotniejsze stają się również profilaktyka oraz wczesne rozpoznawanie niedożywienia. Pokazuje to, że polityka żywieniowa powinna obejmować cały przebieg życia człowieka, a nie koncentrować się wyłącznie na wybranych jego etapach.
Dlatego profilaktyka nie może ograniczać się do pojedynczych działań skierowanych do osób w określonym wieku. Potrzebujemy wspierającego środowiska żywnościowego we wszystkich miejscach, w których ludzie dorastają, uczą się, żyją, pracują i starzeją się.
Wiele decyzji wpływających na to, co jemy, nie jest podejmowanych przez ministerstwa zdrowia. Jak ważne jest podejście „Zdrowie we wszystkich politykach” (Health in All Policies) i jak łączy się ono z koncepcją gospodarki dobrostanu?
- Jest ono kluczowe, ponieważ wiele czynników najsilniej wpływających na sposób żywienia znajduje się poza tradycyjnie rozumianym sektorem zdrowia.
Żywienie w szkołach jest związane z edukacją i działaniami samorządów. Instrumenty fiskalne dotyczą polityki finansowej. Produkcja i dostawy żywności są związane z rolnictwem. Marketing podlega regulacjom z zakresu ochrony konsumentów i polityki cyfrowej. Warunki pracy wpływają na to, czy ludzie mają czas i możliwości, aby zdrowo się odżywiać, podczas gdy polityka społeczna ma znaczenie dla przystępności cenowej żywności i bezpieczeństwa żywnościowego.
Podejście „Zdrowie we wszystkich politykach” zakłada dostrzeganie tych powiązań oraz uwzględnianie zdrowia i równości w zdrowiu w procesie podejmowania decyzji we wszystkich obszarach administracji publicznej, zamiast oczekiwania, że sektor zdrowia będzie później zajmował się konsekwencjami tych decyzji.
Koncepcja gospodarki dobrostanu idzie o krok dalej. Zwraca uwagę na to, w jaki sposób polityki publiczne wpływają nie tylko na rozwój gospodarczy, ale również na zdrowie, dobrostan, równość społeczną oraz zrównoważony rozwój społeczności.
Takie podejście może pomóc różnym sektorom dostrzec wspólne cele. Lepsze zamówienia publiczne żywności mogą na przykład wspierać zdrowsze odżywianie, zrównoważony rozwój oraz odpowiedzialne wydatkowanie środków publicznych. Profilaktyka jest skuteczniejsza, gdy różne sektory mogą dostrzec, w jaki sposób podejmowane działania przyczyniają się zarówno do realizacji ich własnych celów, jak i do poprawy zdrowia.
Powracającym tematem w profilaktyce jest równość w zdrowiu. W jaki sposób polityka żywieniowa może poprawiać stan zdrowia społeczeństwa, nie prowadząc jednocześnie do stygmatyzacji, obwiniania ludzi czy pogłębiania nierówności?
- Przede wszystkim musimy pamiętać, że nie wszyscy mają takie same możliwości zdrowego odżywiania się. Dochody, warunki pracy, obowiązki związane z opieką nad innymi, dostępność żywności w miejscu zamieszkania i inne uwarunkowania mogą wpływać na to, co jest przystępne cenowo i realne do osiągnięcia w codziennym życiu.
Jeśli przedstawiamy niezdrową dietę wyłącznie jako rezultat niewłaściwych indywidualnych wyborów, ignorujemy te uwarunkowania i ryzykujemy obwinianiem ludzi za sytuacje, na które mogą mieć ograniczony wpływ.
Dlatego kwestie równości powinny być uwzględniane już na etapie projektowania polityk publicznych. Powinniśmy pytać, kto odniesie korzyści z danego działania, kto może napotkać bariery oraz czy niektóre grupy potrzebują dodatkowego wsparcia.
Celem nie powinno być wyłącznie poprawianie jakości żywienia całej populacji, ale także ograniczanie niesprawiedliwych i możliwych do uniknięcia różnic w zdrowiu. Zdrowe odżywianie powinno być realną i dostępną opcją dla wszystkich.
Patrząc szerzej, poza projektem JA PreventNCD, jak wyglądałby sukces w zakresie profilaktyki żywieniowej w Europie?
- Dla mnie sukces oznaczałby, że zdrowe odżywianie staje się łatwiejsze w codziennym życiu. Nie dlatego, że nieustannie oczekujemy od ludzi większego wysiłku, lecz dlatego, że otaczające ich środowisko coraz lepiej wspiera zdrowie.
Oznaczałoby to powszechny dostęp do pełnowartościowej i przystępnej cenowo żywności. Oznaczałoby również, że zdrowsze opcje stają się standardem w szkołach, szpitalach, miejscach pracy oraz innych instytucjach publicznych. Ważnym elementem byłby także dostęp konsumentów do jasnych i wiarygodnych informacji, skuteczniejsza ochrona dzieci przed szkodliwym marketingiem oraz tworzenie polityk profilaktycznych od samego początku z uwzględnieniem zasad równości i przejrzystości.
Sukces oznaczałby również odejście od pojedynczych, odizolowanych przykładów dobrych praktyk. Europa dysponuje już dużą wiedzą na temat skutecznych działań profilaktycznych. Coraz większym wyzwaniem jest nie tylko identyfikowanie skutecznych rozwiązań, lecz także tworzenie warunków politycznych, organizacyjnych i finansowych, które umożliwią ich wdrażanie na szeroką skalę, właściwą ocenę ich efektów oraz utrzymanie ich w dłuższej perspektywie.
JA PreventNCD stwarza krajom ważną możliwość testowania różnych podejść, wzmacniania systemów monitorowania, wymiany doświadczeń oraz rozwijania wiedzy, która będzie mogła nadal wspierać działania profilaktyczne po zakończeniu samego Wspólnego Działania.
Dlatego tak istotnym elementem szerszej perspektywy jest zapewnienie trwałości wypracowanych rozwiązań oraz przenoszenie skutecznych podejść na poziom regionalny, krajowy i europejski.
Ostatecznie sukces oznaczałby dla mnie Europę, w której zdrowszy wybór staje się coraz łatwiejszym wyborem, a możliwość zdrowego odżywiania się nie zależy od dochodów, poziomu wykształcenia ani miejsca zamieszkania.
Żywienie pokazuje jedną z kluczowych idei kampanii profilaktycznej projektu JA PreventNCD: indywidualne wybory mają znaczenie, ale są kształtowane przez warunki, w jakich żyjemy.
Skuteczna profilaktyka oznacza zarówno zapewnienie ludziom informacji i wsparcia, których potrzebują, jak i tworzenie środowisk, które sprawiają, że zdrowsze wybory stają się łatwiejsze, bardziej sprawiedliwe i dostępne dla wszystkich.
Dane wysyłającego:
Agata Pustułka
