W historii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego istnieją daty, które trwale określiły jej formę funkcjonowania. Gdy przyjrzymy się archiwaliom dokumentującym ewolucję prawno-ustrojową naszej Uczelni, to nietrudno zauważyć, że bardzo ważne, wręcz kluczowe decyzje legislacyjne często zapadały w marcu. Można zaryzykować twierdzenie, że marce były i są w historii naszej Uczelni znamienne…
Co istotne, w czerwcu bieżącego roku nasza Uczelnia wkroczyła w 20. rok funkcjonowania jako Uniwersytet. Ta nieoficjalna zapowiedź przyszłorocznego jubileuszu to okazja, aby prześledzić, jak marcowe kroki na przestrzeni blisko ośmiu dekad kształtowały nazwę naszej Alma Mater.
Marzec 1948 i nasze fundamenty w Bytomiu
Fot. 1. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 marca 1948 r. o założeniu Akademii Lekarskiej w Bytomiu (Dz.U. 1948, nr 21, poz. 146)
Wszystko zaczęło się 20 marca 1948 roku. Na ten dzień jest datowane fundamentalne dla naszej Uczelni Rozporządzenie Rady Ministrów o założeniu Akademii Lekarskiej w Bytomiu (Dz. U. nr 21, poz. 146). W §1 tego aktu prawnego czytamy: „Zakłada się Akademię Lekarską w Bytomiu jako państwową wyższą szkołę akademicką”. Dokument ten tworzył wydział lekarski z oddziałem stomatologicznym (§2), a nadzór nad naszą Uczelnią powierzał ministrowi zdrowia (§3).
Pod aktem powołującym do życia tę nową państwową wyższą uczelnię podpisali się ówczesny Premier Józef Cyrankiewicz oraz Minister Zdrowia Tadeusz Michejda. Rozporządzenie weszło w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, czyli 22 kwietnia 1948 roku, zapoczątkowując tym samym wielką historię medycyny akademickiej w naszym regionie.
Marzec 1950 i unifikacja nazwy
Fot. 2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 marca 1950 r. w sprawie zmiany nazwy wyższych szkół akademickich, podległych Ministrowi Zdrowia (Dz.U. 1950, nr 9, poz. 92).
Ówczesna władza polityczna szybko, bo w marcu 1950 roku, zastosowała ogólnokrajową zmianę nazewnictwa „akademii lekarskich” na „akademie medyczne”, wzorując się w tym zakresie na nomenklaturze obowiązującej w Związku Radzieckim (co było jednym z elementów tzw. systemu Mikołaja Siemaszki). Już 3 marca 1950 roku Rada Ministrów wydała ogólne rozporządzenie w sprawie zmiany nazwy wyższych szkół akademickich podległych Ministrowi Zdrowia (Dz.U. nr 9, poz. 92).
Na mocy §1 tego dokumentu dotychczasowe wyrazy „Akademia Lekarska” we wszystkich podległych ministrowi zdrowia nazwach szkół zastąpiono uniwersalnym określeniem „Akademia Medyczna”. W ten sposób, poprzez nałożenie na siebie dotychczasowych przepisów ukształtowała się nazwa, którą starsze pokolenia medyków pamiętają jako: Śląska Akademia Medyczna. Rozporządzenie unifikacyjne weszło w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, czyli 23 marca 1950 roku.
Marzec 2007 i narodziny Uniwersytetu
Fot. 3. Ustawa z dnia 30 marca 2007 r. o nadaniu Śląskiej Akademii Medycznej imienia Ludwika Waryńskiego w Katowicach nazwy „Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach” (Dz.U. 2007, nr 99, poz. 659).
Jednak najważniejszy formalny krok ku nowoczesności dokonał się w marcu 2007 roku. To wtedy, w drodze już nie rozporządzenia, ale ustawy z 30 marca 2007 roku, Sejm RP uchwalił nadanie naszej Uczelni nazwy „Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach”. Art. 1 tej ustawy ostatecznie przekształcił dotychczasową strukturę, wprowadzając oficjalną nazwę SUM. Akt ten uroczyście podpisał Prezydent RP Lech Kaczyński.
Jak jednak przypomina ówczesny Biuletyn Informacyjny SUM (2007, nr 3, s. 1), droga do tego sukcesu była skutkiem wieloletnich działań całej społeczności akademickiej. Formalny proces ruszył już 23 listopada 2005 roku, kiedy to Senat ŚAM podjął historyczną uchwałę nr 37/2005, upoważniającą Rektora do wystąpienia z wnioskiem o zmianę statusu Uczelni. Przemianowanie stało się możliwe dzięki rygorystycznym przepisom nowej ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym z 27 lipca 2005 roku, która wymagała posiadania co najmniej sześciu uprawnień do nadawania stopnia naukowego doktora, w tym co najmniej czterech w zakresie nauk objętych profilem kształcenia. Nasza Alma Mater spełniała te kryteria z przysłowiową nawiązką, dysponując prawami do doktoryzowania, m.in. w zakresie: medycyny (3 wydziały), biologii medycznej (3 wydziały), stomatologii (1 wydział), nauk farmaceutycznych (1 wydział) i biologicznych w zakresie biologii (1 wydział). W toku prac w Senacie RP podkreślano wielki potencjał naukowy i dydaktyczny Uczelni, zwracając uwagę na prowadzenie studiów w języku angielskim, wysokiej jakości kadrę naukową, a także na rolę, jaką Uczelnia spełnia w systemie służby zdrowia Górnego Śląska. Wskazywano również, że termin „uniwersytet” jest znacznie bardziej zrozumiały dla partnerów zagranicznych, lepiej oddając rzeczywistą rangę naukową instytucji niż dotychczasowa „akademia”.
Ponieważ ustawa wchodziła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, a publikacja w Dzienniku Ustaw (nr 99, poz. 659) nastąpiła 5 czerwca 2007 roku, oficjalnym dniem narodzin Śląskiego Uniwersytetu Medycznego stał się 20 czerwca 2007 roku. W ten sposób kolejny marcowy akt prawny zadecydował o – tym razem – nadaniu naszej Uczelni obecnego statusu Uniwersytetu.
Narzucony patron
Uważny czytelnik, obeznany z historią naszej Uczelni, bez trudu dostrzeże w tej marcowej chronologii pewną lukę, która wiąże się z dawnym nazewnictwem. Przywołując trafne słowa profesora Stanisława Jóźkiewicza z 1983 roku, historię naszej Alma Mater formowały nie tylko sukcesy, ale też „chwile spadków i goryczy”. Tą dziejową goryczą była bez wątpienia sytuacja z października 1949 roku, kiedy to Rada Ministrów wydała rozporządzenie zmieniające dotychczasową nazwę placówki na: „Śląska Akademia Lekarska imienia Ludwika Waryńskiego”.
Fot. 4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 października 1949 r. w sprawie nadania Akademii Lekarskiej w Bytomiu nazwy „Śląska Akademia Lekarska imienia Ludwika Waryńskiego” (Dz.U. 1949, nr 58, poz. 452).
To rozporządzenie również podpisali premier Józef Cyrankiewicz oraz minister zdrowia Tadeusz Michejda; weszło w życie z dniem 15 listopada 1949 roku (Dz.U. nr 58, nr 452). Ta jesienna modyfikacja była jednak tylko klasycznym znakiem tamtych czasów - wiązała się wyłącznie z wprowadzeniem ideologicznego patrona i nie wpływała na samą formę i jakość funkcjonowania Uczelni. Co jednak najciekawsze, ta zmiana przetrwała najdłużej, bo aż do początku XXI wieku...
Postaci samego patrona – który był zresztą jednym z głównych elementów ekspozycji w funkcjonującej do połowy lat 90. XX wieku Izby Pamięci naszej Uczelni – poświęcony będzie jeden z kolejnych odcinków Kapsuły Czasu.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Autor: dr n. hum. Paweł Bojko
Pracownia Historii Medycyny Górnego Śląska
Zakład Antropologii Lekarskiej WNMK
Kontakt z Pracownią:
e-mail: pbojko@sum.edu.pl,
tel.: 32-20-88-601,
adres: ul. Medyków 4,
40-752 Katowice-Ligota.
