Jesienią 1954 roku Śląska Akademia Medyczna im. Ludwika Waryńskiego podsumowała swój pierwszy, pionierski, sześcioletni okres organizacyjny. Bardzo szczegółowy opis ówczesnej codzienności naszej Uczelni, w tym zarówno jej osiągnięć, jak i problemów zawierają materiały odnalezione w Archiwum Państwowym: Protokół z posiedzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej (WRN) w Stalinogrodzie (taką nazwę nosiły wówczas Katowice) z dnia 28 września 1954 roku oraz podjęta na jego podstawie Uchwała nr 46/739.
Obradom, w których uczestniczyły ówczesne władze Uczelni – w tym, m.in. rektor profesor Stefan Ślopek oraz prorektor ds. dydaktyki profesor Witold Łobzowski, przewodniczył wiceprzewodniczący Prezydium WRN, Jerzy Ziętek.
Prof. dr hab. Stefan Ślopek, rektor ŚAM w latach 1953-1954 (źródło: baza CDDMiF).
Bilans pierwszego sześciolecia
Oficjalna część uchwały przynosi imponujące dane liczbowe świadczące o skali rozwoju ówczesnej ŚAM. W ciągu zaledwie sześciu lat liczba studentów wzrosła ponad dziesięciokrotnie – z 238 w roku założenia do 2559 słuchaczy w roku akademickim 1954/1955. Co było szczególnie ważne dla regionu, aż 75% studentów pochodziło z województwa stalinogrodzkiego. Uczelnia wykształciła do tego momentu 226 lekarzy stomatologów oraz 140 lekarzy medycyny, z czego aż 90% pozostało na Śląsku, zasilając lokalne szpitale i przychodnie.
Uchwała WRN z 28 września 1954 r. (źródło: AP w Katowicach).
W dokumencie mocno wyeksponowano wkład naukowy ŚAM w specyfikę przemysłową Górnego Śląska. Badacze z poszczególnych zakładów ogłosili ponad 200 prac naukowych, koncentrując się na walce z chorobami zawodowymi górników i hutników – w tym z krzemicą płuc, wpływem wysokich temperatur na organizm, zapyleniem, ropnymi schorzeniami skóry, urazowością oraz reumatyzmem. Równolegle uruchomiono liczne wymienione w dokumencie kliniki i aż 22 poradnie specjalistyczne, w tym pierwszą w województwie przychodnię endokrynologiczną i schorzeń tarczycy.
Codzienność życia akademickiego
Obok sukcesów, dokument obnaża trudności organizacyjne. Największą bolączką Uczelni była jej decentralizacja. Kliniki i zakłady rozproszono pomiędzy cztery ośrodki, tj.: Rokitnicę, Zabrze, Bytom i Lubliniec, co bardzo utrudniało współpracę naukową i dydaktyczną.
Podczas dyskusji prorektor Łobzowski alarmował o dużych brakach w domach akademickich, przez co studenci tracili po kilka godzin na uciążliwe dojazdy z odległych miejscowości. Problem stanowiła nawet infrastruktura wokół samych obiektów – uchwała nakładała na Miejską Radę Narodową w Zabrzu pilny obowiązek uporządkowania drogi prowadzącej do nowo wybudowanych domów akademickich i Szkoły Pielęgniarek w Zabrzu oraz drogi między Rokitnicą a Mikulczycami, a także ulicy Karola Marksa w Rokitnicy (obecna ulica Henryka Jordana). Bardzo wymowne było też zobowiązanie władz wojewódzkich skierowane do Wydziału Handlu, dotyczące „szczególnego zainteresowania się” jakością jedzenia w stołówkach w Zabrzu i Rokitnicy.
Stołówka studencka w Rokitnicy (źródło: baza CDDMiF).
Wskazano również na skomplikowaną sytuację kadrowo-mieszkaniową. Nasza Uczelnia zmagała się w tym czasie z brakiem własnej, osiadłej na miejscu kadry naukowej. Aby zapewnić odpowiedni poziom dydaktyki, na wykłady musieli bowiem dojeżdżać profesorowie z Krakowa. Uchwała nakładała więc na władze Zabrza obowiązek zabezpieczenia dla tych profesorów mieszkań.
Problemy infrastrukturalne dotykały także administracji i kierownictwa Akademii. Z tego powodu znalazł się w uchwale nakaz przekazania Uczelni gmachu przy ulicy Dworcowej 4. Panował też chaos inwestycyjny: Gliwickie Zjednoczenie Budownictwa Miejskiego zostało zobowiązane do przedstawienia w trybie pilnym harmonogramu zakończenia opóźniającej się przebudowy budynku przy ulicy Traugutta, przeznaczonego dla Kliniki Ginekologiczno-Położniczej.
Siedziba zakładów stomatologicznych w Zabrzu przy ulicy Dworcowej (źródło: „Słownik medycyny i farmacji Górnego Śląska”, t. 6, Katowice 2007).
Krytyka i ideologia
W Protokole odnajdujemy również charakterystyczne dla tamtej epoki napięcia oraz surową ocenę postaw samej młodzieży. Z niepokojem podnoszono kwestię dużego „odsiewu” [sic!] studentów w trakcie nauki. Członek Prezydium WRN, ob. Herok, upatrywał przyczyn w mentalności kandydatów, stwierdzając, że „do zawodu lekarskiego zdradzają oni więcej podejścia handlowego niż zamiłowania”. Jako konkretne rozwiązanie tego problemu wskazał konieczność zacieśnienia współpracy Akademii z nauczycielami biologii i chemii w szkołach, którzy w drodze konsultacji mogliby realnie oceniać uzdolnienia kandydatów na studia medyczne.
Dokument zawiera też charakterystyczne wytyczne o charakterze ideologicznym. W tekście Uchwały wytknięto terenowym komisjom rekrutacyjnym, że w niedostatecznym stopniu dbały o dobór kandydatów pochodzenia robotniczego. W związku z tym nakazano komisjom zwiększenie w naborze udziału dzieci górników i hutników.
Ponadto sformułowano oczekiwania wobec kadry naukowej. Wiceprzewodniczący Jerzy Ziętek podkreślał, że lokalizacja uczelni na Śląsku wiąże się z koniecznością prowadzenia „odpowiedniej roboty politycznej”. Domagał się on, aby profesorowie, asystenci oraz studenci ŚAM utrzymywali stały kontakt ze środowiskiem robotniczym i wiejskim poprzez organizowanie odczytów i wykładów w domach górnika, spółdzielniach produkcyjnych oraz w państwowych gospodarstwach rolnych.
Płk. Jerzy Ziętek (1901-1985) – w 1954 roku wiceprzewodniczący Prezydium WRN w Katowicach (źródło: sbc.org.pl, nr publikacji: 558631).
Prezentowany dokument doskonale pokazuje, że dzisiejszy Śląski Uniwersytet Medyczny rodził się w warunkach bardzo skomplikowanych – na przysłowiowym styku zapału naukowego pionierów śląskiej medycyny, powojennych braków materialnych oraz presji ideologicznej tamtych lat. Wymagało to twórców i organizatorów Uczelni dużego wyczucia, zmysłu dyplomatycznego oraz umiejętności funkcjonowania w ówczesnej sytuacji politycznej.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Materiały archiwalne wykorzystane w niniejszym artykule (Sprawozdanie ŚAM za lata 1948–1954 oraz Protokół nr 46/54 z posiedzenia Prezydium WRN z dnia 28 września 1954 r.) zostały odnalezione i opracowane w ramach autorskiej kwerendy archiwalnej. Ich kopie znajdują się aktualnie w zbiorach Pracowni Historii Medycyny Górnego Śląska Zakładu Antropologii Lekarskiej WNMK.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Autor: dr n. hum. Paweł Bojko
Zakład Antropologii Lekarskiej WNMK
Osoby posiadające materiały archiwalne, pamiątki, wspomnienia lub fotografie związane z początkami Śląskiej Akademii Medycznej, które chciałyby wesprzeć realizowane badania historyczne, serdecznie zapraszamy do kontaktu:
email: pbojko@sum.edu.pl
tel.: 32-20-88-601
adres: ulica Medyków 4, 40-752 Katowice-Ligota
